زرشک

سلسله: گیاهی

طبقه بندی نشده: نهان دانگان

طبقه بندی نشده: دو لپه ای حقیقی

رده:آلاله سانان

تیره: زرشکیان

جنس: Berberis.L

در کتب طب سنتی با نامهای «انبرباریس»، «امبرباریس»، «انبربیریس» و «امبربیریس» آمده است. به فارسی «زرشک» و «زارچ» گویند و به اصطلاح عربی مصری «عقده» گفته می شود. به فرانسوی Vinaigrette وEpine vinette وVinettier و به انگلیسی Barberry tree و میوه آن راBarberry نامند.

میوه درخت، زرشک است که از خانواده Berberidaceae ، نام علمی آن Berberis vulgaris L . و مترادف آن Berberis thunbergii DC . می باشد.

گونه های مختلفی از این گیاه در ایران می رویند که به طور خلاصه عبارتند از:

Berberis crataegina DC .1: و واریته های متعددی از آن، این گونه در دامنه های جنوبی البرز از فیروزکوه تا ارنگه و طالقان در ارتفاعات 1000تا2800 متر دیده می شود. در قفقاز و ترکیه و ارمنستان نیز انتشار دارد. درختچه کوتاهی است به بلندی تا یک متر، خارهای بلندی دارد که بن آنها پهن و تا 3 سانتی متر طول دارند.

2. زرشک گونه :Berberis integerrima Bge .. این گونه در خوی، قطور، راه منجیل تا زنجان، منطقه گرگان، خوش ییلاق، سمنان، شهمیرزاد، خراسان، لرستان، اصفهان، فارس و در منطقه تهران در رودک، بالای رنه، پس قلعه و کرج، کاشان و کرمان دیده می شود. درختچه ای است به بلندی تا 3 متر.

 3 . زرشک گونه :Berberis orientalis C .K .Sch .. درختچه ای است به بلندی تا 2 متر و در ارتفاعات جنوبی البرز از الموت تا سمنان و در ارتفاعات ساوه و کاشان دیده می شود. و واریته ای از آن با نام زرشک بی دانه Berberis orientalis var asperma Don . یاBerberis vulgaris L .var asperma Don . است.

Berberis vuglaris L .4 درختچه ای است به ارتفاع حدود 5/ 2 متر که در آذربایجان و مازندران (پل سفید)،گرگان و در کرج کوه دشته انتشار دارد.

Berberis vulgaris var brachiobotrys Boiss .5 که در ارتفاعات میان فیروزکوه تا سمنان انتشار دارد.

Berberis orthobotrys Bienert ex C .K .Schneider .6  به بلندی حدود 4 متراست که در مازندران و گرگان (کلاردشت) در ارتفاعات 260تا750 متر دیده می شود.

7. گونه جدید:Berberis Khorasanica Brow .J .Zielin .. این گونه را گیاه شناسان فلورا ایرانیکا، در خراسان بین بجنورد و مراوه تپه مشاهده کرده اند.

 

زرشک درختچه ای است که بلندی آن1تا4 متر است، در گونه های مختلف. برگهای آن بیضی شکل با دندانه های اره ای و اغلب منتهی به خار کوچک، پوست شاخه های جوان آن اغلب قهوه ای و قرمز. در برخی موارد مایل به زرد و چوب آن زردرنگ است. گلهای آن زرد خوشه ای و آویزان می باشند. میوه آن گوشتی کوچک، کمی دراز، به رنگ قرمز تیره و دارای طعمی ترش است. در میوه آن مقدار زیادی مالیک اسید و تارتاریک اسید یافت می شود که عامل ترشی میوه می باشند. البته کمی نیز قند وجود دارد. میوه زرشک دو عدد دانه دارد.

 

از نظر ترکیبات شیمیایی در پوست ساقه و برگ و گل و پوست ریشه و چوب زرشک (B.vulgaris) آلکالوئیدهای بربرین، اوکسیاکانتین و بربامین وجود دارد. مقدار و نوع آلکالوئید در قسمتهای مختلف گیاه متفاوت است. مثلاً در حالی که در پوست ریشه زرشک در حدود 1/ 6 درصد آلکالوئید بربرین مشخص شده، ولی در چوب مغز ریشه آن فقط 4/ 0 درصد از این آلکالوئید یافت می شود.در گلهای آن بیشتر آلکالوئید اکسیاکانتین و کمی اسانس مشخص شده است.

در میوه زرشک در حدود 4 درصد مواد قندی و در حدود 6 درصد مالیک اسید و تارتاریک اسید وجود داشته و دارای کمی صمغ و سایر مواد است. در بررسی جدیدی نتایج زیر به دست آمده است:

در تجزیه 6 کیلوگرم گیاه زرشک، مقدار مواد به دست آمده عبارتند از:

اکسیاکانتین 5/1 گرم، بربامین 8/ 1 گرم، اوکسی بربرین 2/ 0 گرم، ایزوتتراندرین 0/3 گرم، جاتورریزین 7/ 0 گرم، ماگنوفلورین پیکرات 4/ 2 گرم و مقدار کمی از یک باز جدید.

در گزارش بررسی دیگری در مورد گونه Berberis thunbergii چنین آمده است:

در میوه و برگ این گیاه مواد بربرین، اوکسی بربرین، جاتورریزین، کولومبامین، بربامین، اوکسیاکانتین، شوباکونین و تتراهایدرو شوباکونین  مشخص شده است.

زرشک بی دانه از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی سرد و خشک است و از نظر خواص معتقدند که قابض است و مقوی کبد، قلب و صفرابر می باشد. مسکن حرارت معده، کبد و بندآورنده سیلان خون از بواسیر می باشد. از خونروی مزمن جلوگیری می کند.در مورد اشخاص سردمزاج اگر آن را مخلوط با داروهای گرم مانند سنبل الطیب بخورند، برای تقویت و رفع انسداد کبد سرد بسیار نافع است.از برگ زرشک به تنهایی یا مخلوط با داروهای مناسب برای زخم روده ها و برای رفع اسهالهایی که ناشی از ضعف آلات و احشای داخل شکم باشد، استفاده می شود.در مغولستان زرشک را برای خارج کردن رطوبت و بند آوردن خونروی و برای بیماری هایی با ترشحات مخاطی به کار می برند [هوبوتر]. مقدار خوراک از آب میوه زرشک تا 100 گرم و از جرم میوه زرشک تا 75 گرم و از دانه آن تا 15 گرم است.پوست ریشه درختچه زرشک را در کتب طب سنتی «ارتمیس» و به عربی «عود الریح»گویند. از نظر طبیعت گرم و خشک است و در عین حال در آن نیروی سردی و قابضه وجود دارد.

مدر و تونیک تلخ است. دم کرده آن مقوی کبد سرد است و اگر دم کرده آن با سرکه خورده شود، درد کبد و انسداد مجاری کبد و ورم آن را مرتفع می سازد و اگر از جوشانده آن در آب یا گلاب چند قطره در چشم ریخته شود، رطوبتهای جاری از چشم را خشک می سازد. اگر از دم کرده آن برای حقنه استفاده نمایند برای پاک کردن کبد و زخمهای روده ها بسیار نافع است. مقدار خوراک از جرم پوست ریشه آن تا 10 گرم و در دم کرده ها تا 150 گرم است.

زرشک و فرآورده های آن برای اشخاصی که سرفه می کنند خوب نیست و از این نظر باید با عسل خورده شود.

در چین و ژاپن از پوست درخت زرشک B .thuubergii به عنوان خنک کننده و ضد انگل و ضدعفونی کننده استفاده می شود و در موارد تب برای کاهش تب و همچنین برای معالجه ترشح مفرط خون قاعدگی تجویز می شود. از جوشانده پوست ریشه و ساقه های آن برای تقویت معده و همچنین به صورت قطره برای شست وشوی چشم استفاده می شود. در چین از جوشانده ساقه و برگ گیاه برای شست وشوی چشم و به صورت غرغره برای معالجه کرم خوردگی دندان استفاده می شود.

 

1-   کتاب معارف گیاهی حسین میرحیدر، دوره 8 جلدی، جلد دوم، چاپ ششم 1383، دفتر نشر فرهنگ اسلامی

2-    https://en.wikipedia.org/wiki/Berberis

ثبت نظر

ارسال

خواص گل سرخ در طب سنتی ایران

خواص گل سرخ در طب سنتی ایران

مدتی پیش، پس ازانتشار کتاب گیاهان دارویی منطقه سواد کوه،  که در آن به خواص ...

ادامه مطلب
درمان طبیعی آلرژی های فصلی

درمان طبیعی آلرژی های فصلی

گذشته از آلرژی های غذایی ، حساسیت های فصلی یا رینیت آلرژیک (Allergic Rhinitis) نیز ...

ادامه مطلب
 تاثیر آب گوجه فرنگی بر فشار خون و قلب و عروق

تاثیر آب گوجه فرنگی بر فشار خون و قلب و عروق

گوجه فرنگی از جمله گیاهانی است که همواره برای بدن انسان مفید بوده و کارشناسان ...

ادامه مطلب
قطره علف لیمو

قطره علف لیمو

اسانس علف لیمو اثرات غیرقارچی نویدبخشی داشت که منجر می‌شود تا نویسندگان اظهار کنند که ...

ادامه مطلب
آیا می‌توان توسط یوگا فشارخون را کاهش‌داد؟

آیا می‌توان توسط یوگا فشارخون را کاهش‌داد؟

تمرینات یوگا ذهن‌جسم را درمان می‌کند و می‌تواند اثرات گوناگونی برسلامتی انسان داشته‌باشد. حال پرسش ...

ادامه مطلب
اسانس شوید  و کاهش LDL

اسانس شوید و کاهش LDL

معتقد بودند دم‌کرده‌ی شوید از نفخ شکم، به‌ویژه در نوزادان، جلوگیری می‌کند. نوشیدن یک فنجان ...

ادامه مطلب
آلودگی هواو اضطراب دوران کودکی

آلودگی هواو اضطراب دوران کودکی

آلودگی هوا یکی از مشکلات و معضلات بهداشتی در جهان است که منجر به تشدید ...

ادامه مطلب
اثر خواب ناکافی روی قلب

اثر خواب ناکافی روی قلب

طی سال‌‌‌های اخیر، بررسی های گوناگون تاکید زیادی بر خطر کم خوابی و ارتباط آن ...

ادامه مطلب
موادغذایی سرشار از کلسیم برای وگان ها

موادغذایی سرشار از کلسیم برای وگان ها

وگانیسم یا گیاهخواری مطلق یک روش تغذیه و زندگی است که هدف آن حذف هر ...

ادامه مطلب
فواید روغن زیتون روی پوست

فواید روغن زیتون روی پوست

روغن زیتون محصول استخراج شدۀ اعجاب انگیز از زیتون و جزء اساسی رژیم غذایی مدیترانه ...

ادامه مطلب